Редакцияға билдәле яҙыусы, тарихсы Йыһат Солтанов иң һуңғы томдарын - XV томының электрон вариантын килтереп китте. Был томда әлегә башҡорт интелегенцияһына билдәле булмаған әҫәрҙер тураһында яҙылды ти ул. Миҫал итеп Башҡортостанда, хатта Рәсәйҙә билдәле булмаған "Дин тарихы" китабының һүрәтеп күрһәтте...
1074 йылда үҙенең үлемһеҙ хеҙмәтен – төрки телдәр һүҙлеген (Диван Лөғәт әт-Түрк) яҙып ҡалдырған бөйөк бабабыҙ Мәхмүт Ҡашғариҙың атаһы Хөсәйен Көнсығыш Ҡафҡаздағы үҫәргән-башҡорттарҙың Бүре-әсә-ил (Берсилия) тигән дәүләтенең баш ҡалаһы Бүре-әсә-ханда (Барсханда йәки Барсғанда) тыуғанлыҡтан, уны бөгөнгө үҫәргәндәрҙең ҡан-ҡәрҙәш бабаһы һанайым. Бүре-әсә-ил (Берсилия) тураһында бер килке мәғлүмәтте сайтымдағы “Хазарҙар һәм аҙарҙар”, “Тарих: карталарҙа башҡорттар” исемле хеҙмәттәремдән алырға мөмкин.
Тел белеме өлкәһендә бөтөн донъя күләмендәге бөйөктәрҙән-бөйөк ҡомартҡыбыҙҙың яҙылыу тарихы ҡулъяҙмалағы өҫтәлмәлә аныҡ итеп әйтелгән: “Быны күсереп яҙыуҙы Аллаһы Тәғәләнең тыңлаусан ҡоло Мөхәммәт ибн Аби Бакр ибн Аби-л-Фатих ас-Сәви, һуңыраҡ ад-Димашки – Аллаһы Тәғәлә кисерә күрһен уны! – алты йөҙ алтмыш дүртенсе йылдың егерме етенсе Шаввәлендә аҙнаның беренсе көнөндә китап авторының ҡулъяҙма тексынан башҡарҙы.
Китапты төҙөү дүрт йөҙ алтмыш дүртенсе йыл Жумади л-үлә айының беренсе көнөндә башланған. Артабан ҡарап сыҡҡандпан, төҙәтеүҙәрҙән һәм дүрт тапҡыр мөхәррирләгәндән һуң, ул дүрт йөҙ алтмыш алтынсы йыл унынсы ай Жумади л-Әхыр аҙнаһының икенсе көнөндә осланған”.

Оран
Баш ҡалалағы Фатима Мостафина исемендәге 20-се һанлы башҡорт гимназияһы 20-се быуаттың 70-се йылдар башында башҡорт милли интеллигенцияһы һәм ата-әсәләр талапсанлығы арҡаһында асыла. Өфөләге ошо беренсе ҡала башҡорт мәктәбен асыуҙа әүҙем ҡатнашҡан апайҙарҙың, ағайҙарҙың хәтерләүенсә уларға бик ҙур ҡаршылыҡтар үтергә тура килә. Урындағы, республикалағы хәкимиәт даирәләре яғынан ниндәй генә кәртәләр ҡуйылмай. Ләкин барыбер башҡорт йәмәғәтселеге үҙ маҡсатына ирешә. Башҡорт мәктәбе 1971 йылда эшләй башлай.
Мәктәпте асыуҙа бик ҙур өлөштө «Аҡтамыр» үҙәген төҙөүсе Иҙел Миһран улы Агишев индерә. Гимназия әле элекке мәғариф министры Ф. Мостафина исемен йөрөтһә лә, ул ваҡытта 20-се һанлы мәктәпте халыҡ араһында Иҙел Агишев мәктәбе тип йөрөткәндәр.

Там воздух чистотой пьянит,
Родник хрустальный с гор бежит.
Там звёзды падают с небес,
Там, у реки Зиган, растёт волшебный лес.
Там люди, как вольные птицы, живут беззаботно,
Там скалы в немом ожиданье,
Застыли на страже веков,
И матовым блещет сияньем
Холодная гладь ледников.

Рафаэль Аҙнағоловтың һыҙланып яҙған мәҡәләһе шундай уҡ хистәр уятмай ҡалмай. Бик урынлы мәсәләләр күтәрелә унда. Ғөмүмән, авторҙың был даирәгә ҡағылышлы мәҡәләләрен юғары баһалайым.
Дөрөҫ шул, беҙ икенсе телдәр йоғонтоһона бирелә барабыҙ, үҙебеҙҙекенең ҡәҙерен, баһаһын белеп бөтмәйбеҙ. Урыҫ теленән туранан-тура ауҙарып яҙырға, һөйләшергә өйрәнеп алдыҡ. Быны хатта ҡайһы саҡ үҙемдә лә тоям - эш буйынса күберәк шул телдә аралашырға, яҙырға тура килде бит. Уныһы ла әле йәнле һөйләш теле түгел, ә таш ҡалыпҡа ҡыуып индерелгән ҡануниәт теле... Был даирәлә урыҫса фекерләйем ахыры күберәк.
Әммә тел боҙоуҙа йәштәр "алғы сафта" бара шулай ҙа. Һуңғы ваҡытта, мәҫәлән, "арыуыҡ" һүҙен урынһыҙ ҡулланыу күҙгә ташлана. Нишләптер ул "арыу уҡ" һүҙбәйләнешен алмаштырҙы ла ҡуйҙы. Арыуыҡ - ул аралыҡ, ваҡыт киҫелеше тигән мәғәнә бирә. Мәҫәлән, шул ваҡыт арыуығында күп нәмә эшләп өлгөрөп була. Ә "арыу уҡ" - байтаҡ һүҙенең синонимы!

Теләгән бер илдә, теләгән бер режим хакимиәтендә тарих фәне сәйәсәткә бәйле булды, була һәм буласаҡ, сөнки хакимлыҡ ҡылыусы партия, төркөм, монарх, диктатор һәм шулай уҡ илдә күпселек тәшкил итеп өҫтөнлөк алған этнос тарих тигән ҡөҙрәтле идеологик ҡоралды үҙ ҡулында тоторға, үҙ файҙаһына егергә -- был өлкәнең монополисы булырға тырыша. Ошо классик хәл Рәсәй империяһының өҫтөнлөк итеүсе этносының мәғрифәтле вәкилдәре тарафынан булдырылған һәм шул этносҡа хеҙмәт иткән урыҫ тарих мәктәбенең күп быуатлыҡ эшмәкәрлегендә сағыла. Һуңғы 350 йыл буйына бөтә көстәренән улар был мәктәптең нигеҙҙәрен һипләне һәм өҫҡоролмаларын нығытты, империя ҡыҫаһындағы төрлө халыҡтарҙың империяға итәғәтле зыялыларын урыҫ тарих мәктәбе аша үткәреп тәрбиәләне, көслө дәүләт аппаратының бөтә сараларын ҡулланып, шул мәктәптең рухи ҡолдарының тотороҡло ҡатламын барлыҡҡа килтерҙе; быны үҙебеҙҙең сағыштырмаса бәләкәй халҡыбыҙҙың рухи тормошонда күп күрҙек һәм күрәбеҙ – империя мәктәптәре аша ғилми дәрәжәләргә ирешкән “белгес”тәребеҙҙең күпселеге, үҙ баштары менән түгел, ә “юғарынан” алмаштырып ҡуйылған сүлмәкбаш менән эшләй.

Я сделал последнюю затяжку, бросил бычок в урну и вошёл в известное всем политическим кругам Башкирии здание в лесочке на проспекте – принадлежащее толстосуму с большими политическими амбициями Рамилю Бигнову и представляющее из себя штаб-квартиру, будем говорить, объединенной антирахимовской оппозиции, теперь уже бывшей, с которой я сотрудничал все 20 лет рахимовского правления. Обычная напружиненность журналюги-оппозиционера меня потихоньку оставляла – уж тут-то , казалось бы, мне нечего опасаться, ведь я шёл если не к друзьям, то к соратникам по двадцатилетней борьбе.
Это ж надо, как я ошибся. Не догадался сразу, что раз рахимовский режим свалили, я стал Бигнову и «бигновцам», что называется, больше не нужен. Что и выразила всем своим видом слюнявая сопливая секретарша Бигнова, к которой я, потыкавшись в запертые двери и никого нигде не обнаружив (они, что, тоже стали больше не нужны?), зашёл в приёмную выяснять, где кто, и когда будут.
Секретарша лениво окинула меня откровено пренебрежительным взглядом и вернулась к увлекательнейшему, высокоинтеллектуальному занятию – пиканью кнопочками на мобильничке.

- “Ведьма, ишачка, г..но, когда же ты сдохнешь?” – тип, 50 йәшлек Гөлнара 80 йәшлек әсәһен йоҙроҡтары менән төйә, аяҡтары менән типкеләй. Уға ағаһы Замирҙың 23 йәшлек ҡыҙы Наилә ярҙам итә, уның ҡулында оҙаҡ үткерләүҙән нәҙегәйгән бысаҡ.
- “Уф Аллам! Балаҡайҙар, етәр, үлтерәһегеҙ бит! У нас же гостья, стыдно!”
Бөтә ил буйлап, 32 башҡа илдәрҙә лә бер үҙем сәйәхәт итеп, мине буш ултыртып алып барырға риза водителдәрҙе “автостоп” ысулы менән туҡтатып, бер ниндәй насар хәлгә тарымаған кеше шулай итеп Прибельскиҙа ике шашҡан ҡатын ҡулынан үлә яҙҙым. Әгәр телефон шылтырамаһа, Лилиә апайҙы ла, мине лә улар үлтерер ине.

Александр Кердан

* * *
Ысынлап та , мине һөйәһеңме, әйтсе,
Ара, һағыш, дауылдарҙы онотоп.
Бер нәмәгә үпкәләмәй, ғәйепләмәй
Буламы ни шулай итеп яратып?

Нина Ягодинцева

* * *
Тормоштоң әсе хәҡиҡәте
Һис яҡшыға булмаҫ ул, тине :
Һатылмаған - эсеп бөтөлгән,
Эселмәгән - ташландыҡ инде.

Андрей Расторгуев

* * *
Китәм, китәм - әйтерһең дә, үләм,
Йөрәгемә йомолам, онотолам.
Тамсы булып һарҡам кеүек,
Утһыҙ төтөн һымаҡ йотолам.